به‌جاى رفتن به مساجد ، اوقات خود را در مراكز عيش و نوش مىگذراندند . فساد ادارى و رشوه‌خوارى و اختلاس نيز رواج بسيار يافت و قشرهاى توليدكننده مانند كشاورزان ، كارگران و صنعت‌گران مورد بىمهرى قرار گرفتند و هر روز فقيرتر و ناراضىتر شدند . « 1 » بدين‌ترتيب مسيحيان با خيانت برخى از سرداران مسلمان و با توسل به ترفندهاى زيركانه ، توانستند با ايجاد فساد در جامعه اسلامى ، به‌تدريج شهرهاى ديگر اسپانيا را نيز به تصرف خود درآورند . « 2 » زيگريد هونكه ، مستشرق آلمانى با تأسف‌بار خواندن سقوط حكومت مسلمانان در اندلس مىنويسد : با پايان يافتن حكومت مسلمانان در اندلس و روىكار آمدن دولت‌هاى مسيحى در اين سرزمين ، دوران بزرگ‌ترين و زنده‌ترين فرهنگى كه تا آن تاريخ ، اروپا در سراسر قرون وسطى به‌خود ديده بود ، به پايان رسيد ؛ پيشرفته‌ترين تمدن در كشورى كه نحوه اداره كردنش ، سطح زندگى مردمش ، شهرهاى ثروتمندش ، بازدهى مشاغل و دولت و زمين و صنايع بسيار مهمش ، كشاورزى پربارش ، آثار هنرى بىنظيرش و آثار تاريخى ماندگارش جملگى نمونه بود . « 3 » 4 . استعمار استعمار يكى از عوامل متأخر در ركود فرهنگ و تمدن اسلامى است . بىشك استعمارگران همواره درصدد دست‌اندازى به سرزمين‌هاى اسلامى بوده‌اند تا به هر طريق عظمت اسلام را متزلزل سازند . يك . مفهوم و تاريخچه استعمار استعمار از نظر واژگانى به‌معناى آبادانى است و در اصطلاح امروز به‌معناى اعمال نفوذ و مداخله دولت‌هاى قوى در سرزمين‌ها و كشورهاى ضعيف به بهانه آبادى و عمران و به قصد استفاده از منابع ثروت آنهاست . « 4 » پديده سياسى - اقتصادى استعمار تقريباً از سال 1500 ميلادى آغاز شد و در طول اين

--> ( 1 ) . بنگريد به : همان ، ص 22 - 8 . ( 2 ) . همان ، ص 30 . ( 3 ) . زيگريد هونكه ، فرهنگ اسلام در اروپا ( خورشيد الله بر فراز مغرب زمين ) ، ص 643 . ( 4 ) . حسن عميد ، فرهنگ عميد ، ذيل « استعمار » .